Khi nói đến ung thư, nhiều người thường nghĩ đó là một căn bệnh duy nhất. Thực tế, ung thư là một họ bệnh rất lớn, với khoảng 200–250 loại khác nhau, nếu phân loại theo cơ quan và mô xuất phát. Ung thư phổi, gan, vú, dạ dày, đại tràng, não, máu… mỗi loại lại có nhiều dạng nhỏ, khác nhau về hình thái, gen và cách tiến triển.
Cùng là ung thư phổi, nhưng có thể là loại phụ thuộc một gen đột biến cụ thể, có loại lại mất những gen kiểm soát quan trọng; cùng là ung thư vú, nhưng có loại phụ thuộc hormone, có loại hoàn toàn không. Vì vậy, ung thư không thể điều trị bằng một công thức chung cho tất cả.
Ung thư khác nhau ở đâu?
Trước hết, các ung thư khác nhau về đột biến gen. Mỗi khối u mang một “bản đồ lỗi” riêng trong bộ gen, chịu ảnh hưởng của di truyền, môi trường (thuốc lá, virus, hóa chất), và thời gian tiến hóa của bệnh. Chính vì vậy, cùng một loại ung thư nhưng đáp ứng thuốc ở mỗi người lại khác nhau.
Thứ hai, ung thư khác nhau về vi môi trường khối u. Có thể hình dung khối u như một “khu phố sinh học”: nơi thì viêm nhiều, nơi thì ít; nơi giàu mạch máu, nơi lại thiếu oxy; nơi hệ miễn dịch hoạt động mạnh, nơi gần như bị tê liệt. Vi môi trường này quyết định khối u có nhạy với hóa trị hay miễn dịch trị liệu hay không.
Thứ ba, cùng một loại ung thư có thể mắc rối loạn ở các dòng khác nhau, ví dụng cùng là ung thư phổi cũng có tới khoảng trên 200 dòng, mỗi dòng đều có nhưng dị biệt về gene. Cụ thể thuốc dùng đặc hiệu cho dòng A549 nhưng lại không tác dụng trên dòng NCI -H520 và NCI -H69 … và ngược lại.
Cuối cùng, ung thư khác nhau giữa từng người bệnh. Tuổi tác, bệnh nền, khả năng chuyển hóa thuốc và trạng thái miễn dịch khiến không thể có một phác đồ giống hệt nhau cho tất cả mọi người. Đây chính là lý do y học hiện đại nhấn mạnh cá thể hóa điều trị.
Nhưng ung thư giống nhau ở đâu?
Điều thú vị là: dù khác nhau đến đâu, tế bào ung thư vẫn phải tuân theo những quy luật sinh học chung để tồn tại. Những quy luật này được gọi là “trục sống” của ung thư.
Có thể ví tế bào ung thư như một cỗ máy chạy không phép. Dù được lắp ở đâu hay dưới hình thức nào, nó vẫn cần những bộ phận cốt lõi để tiếp tục hoạt động.
Trước hết là trục tăng sinh – sinh tồn. Hầu hết ung thư đều dựa vào các đường tín hiệu giúp tế bào không chết và phân chia liên tục. Nếu các đường này bị chặn, tế bào ung thư sẽ suy yếu.
Thứ hai là trục chống chết theo chương trình. Bình thường, tế bào hỏng sẽ tự chết theo một quy trình có kiểm soát. Ung thư thì tìm cách vô hiệu hóa cơ chế này, giữ cho tế bào “không chịu chết”. Né tránh cái chết là điều kiện sống còn của hầu hết các ung thư.
Thứ ba là trục viêm – ung thư. Nhiều ung thư mạn tính duy trì tình trạng viêm kéo dài, giống như bật loa phóng thanh liên tục ra lệnh tăng sinh và chống chết. Trục này xuất hiện ở nhiều ung thư khác nhau, từ gan, phổi đến dạ dày, đại tràng.
Một trục đặc biệt quan trọng khác là trục bất tử hóa, liên quan đến enzyme telomerase. Ở tế bào bình thường, mỗi lần phân chia, các đầu mút nhiễm sắc thể sẽ ngắn dần, giống như đầu nhựa của dây giày bị mòn theo thời gian. Khi mòn quá mức, tế bào sẽ già đi và ngừng phân chia. Ung thư thì tái kích hoạt telomerase để vá lại phần mòn này.
Nếu coi ung thư là một cỗ máy chạy không nghỉ, thì telomerase chính là bộ phận giúp nó không bao giờ “hao mòn”. Đánh vào telomerase không làm máy nổ tung ngay, nhưng khiến nó chậm lại, già đi và cuối cùng dừng hẳn.
Cuối cùng là trục chuyển hóa. Ung thư có cách “ăn uống” khác tế bào thường: tiêu thụ nhiều đường, phụ thuộc vào một số nguồn năng lượng đặc biệt. Dù là ung thư phổi hay gan, cách sống này lại rất giống nhau.
Ý nghĩa cho điều trị
Nhìn từ góc độ này, ung thư vừa khác nhau, vừa giống nhau.
- Phần khác nhau buộc bác sĩ phải cá thể hóa điều trị: chọn thuốc theo đột biến, điều chỉnh liều theo người bệnh, thuốc nam chọn theo dòng tế bào. Chúng ta không thể lấy thuốc trị dòng A549 cho K phổi điều trị cho dòng H116 ở ung thư đại tràng. Thuốc cho K đại tràng hoàn toàn không tác dụng trên K gan hoặc K phổi.
- Phần giống nhau cho phép thiết kế các chiến lược điều trị chung, nhắm vào những trục sống mà nhiều ung thư cùng chia sẻ.
- Do vậy khi điều trị sẽ có phần thân chung giống nhau và phần các thể hoá, cá biết hoá theo dòng tế bào khác nhau.
Nhờ đó, y học điều trị ung thư có phần giống nhau như chống di căn, diệt/ ức chế con tế bào gốc ung thư, đánh vào trục sống … nhưng có phần khác nhau là thuốc phải theo theo bệnh và theo dòng tế bào.
Kết luận
Ung thư là một họ bệnh rất đa dạng, nhưng không hỗn loạn. Đằng sau hàng trăm loại ung thư khác nhau là một số trục sống sinh học chung, mang tính quy luật. Trong cái chung nay lại có cái riêng, cái dị biệt của từng loại ung thư, từng dòng tế bào, khả năng kháng trị, khả năng di căn, khả năng tái phát … Hiểu đúng điều này giúp y học vừa cá thể hóa điều trị cho từng người bệnh, vừa khai thác được những điểm chung để thiết kế chiến lược điều trị hiệu quả hơn. Đây cũng chính là con đường mà ung thư học hiện đại đang đi tới.
Từ năm 2023, Viện y học bản địa Việt nam đã nghiên cứu theo hướng này: thuốc có phần “đánh vào trục sống chung” và có phần riêng “đánh phủ từng dòng điển hình” của từng loại ung thư.
