Năm 1983, đất nước vừa bước qua những cuộc chiến tranh biên giới, kinh tế thời bao cấp còn bề bộn khó khăn. Khi ấy, tôi là một giảng viên đại học y khoa trẻ măng mới ra trường được ba năm. Lương bác sĩ ngày đó vỏn vẹn 65 đồng và 13,5 kg gạo. Để nuôi sống gia đình, ngoài giờ trên bục giảng, người thì cuốn thuốc lá, kẻ buôn thuốc tây lậu, còn tôi thì xách túi kim châm cứu đi lang thang chữa bệnh cho bà con. Ngày ấy, người dân chữa khỏi bệnh trả công bằng vài ký gạo hay con gà là quý giá rồi.
Một buổi chiều rảnh rỗi, tôi nhận lời mời khám bệnh tại xã Sảng Mộc, huyện Võ Nhai. Ngồi chiếc xe Mobilet cà tàng, tôi ròng rã đánh vật gần hai tiếng đồng hồ vượt 50km đường núi dốc ngoằn ngoèo mới tới nơi. Bệnh nhân là một ông cụ 69 tuổi, người gầy gò, có tiền sử tăng huyết áp và dạo gần đây hay chảy máu cam – một dạng tiền triệu chứng cảnh báo nguy cơ đột quỵ não. Khám xong, tôi dặn dò kỹ lưỡng, kê tạm ít lá dâu, cỏ nhọ nồi, cây kiến cò và tay măng vòi đập dập uống đỡ chờ thuốc. Đồng bào miền núi hiếu khách lắm, thấy bác sĩ đến tận nhà thì trọng vọng vô cùng, giữ lại thiết đãi mâm cơm gà, cá gỡ thịnh soạn. Có rượu ngon, tôi cũng quá chén một chút.
Nhưng vừa đứng dậy định cáo từ đi về thì biến cố ập đến. Cô con gái hốt hoảng chạy ra gọi: “Anh vào xem lại cho bố em!”. Cụ ông đột nhiên ngồi không vững, nói ngọng líu nhíu, nửa người bên phải yếu hẳn, dìu đi thì khuỵu xuống. Đo lại huyết áp vọt lên 180/110 mmHg. Giữa đêm khuya, đường rừng núi xa xôi, đưa đi viện tuyến huyện 60km, tuyến tỉnh cũng 50 km – là điều không tưởng.
Trong khoảnh khắc sinh tử đó, tôi bỗng nhớ đến lời dặn của người thầy– GS.BS Nguyễn Quang Thông (Trưởng bộ môn Đông y): “Kinh giới tuệ và củ hành vốn là gia vị, nhưng lúc cấp thời có thể cứu người khỏi đột quỵ não”. Kết hợp với kinh nghiệm chữa bệnh của riêng mình, tôi vội vã thiết kế ngay một bài thuốc từ những thứ có sẵn trong vườn nhà cụ: Kinh giới tuệ 1 nắm sao cháy, hành tươi giã giập, lá cây bùng bục 1 nắm to sắt vụn, và Giun đất 3 con vò tro bếp không rửa không mổ). Sẵn chum rượu trong góc nhà, tôi cho đun tất cả với 1,5 lít rượu trắng và một chén giấm, không quên đập thêm củ gừng cho bớt tanh và dẫn thuốc.
Trong lúc chờ sắc thuốc, tôi lấy bộ kim ra châm cứu các huyệt Khúc trì, Ngoại quan, Hợp cốc, Ngũ hoa, Đại chuỳ, Hành gian và Túc khiếu âm để hạ huyết áp và ổn định thần kinh. Bệnh nhân uống xong bát thuốc khi đã liệt nhẹ thân phải và nói ngọng rõ rệt.
Đêm đó, tôi được bố trí ngủ ở chỗ trang trọng nhất gần bếp lửa nhà sàn, nhưng tôi thức trắng. Trình độ mới ra trường được ba năm, nói thật là tôi sợ toát mồ hôi lạnh. Nhỡ đêm nay cụ “ngỏm” thì có mà mang tiếng cả đời! Khoảng 12h đêm khám lại, thấy cụ có vẻ khá hơn, người nhà thấy nét mặt tôi bớt căng thẳng mới dám đi ngủ.
6h sáng hôm sau, tôi xộc vào chỗ cụ nằm kiểm tra. Lay mãi không thấy động đậy, tim tôi đập thình thịch, tưởng “hỏng rồi”. Thử lay mạnh thêm cái nữa, cụ từ từ mở mắt, lồm còm ngồi dậy sau một giấc ngủ say. Khám lại: Hết liệt, hết ngọng, huyết áp hạ còn 150/80 mmHg. Cụ bước xuống thang nhà sàn, đi lại quanh sân bình thường. Cả nhà mừng rỡ tột độ, còn tôi thì sướng âm ỉ, hai lỗ mũi nở to như hai cái cống, nhưng ngoài mặt vẫn phải giả vờ khiêm tốn.
Giải mã bài thuốc dưới góc nhìn khoa học
Bẵng đi 40 năm, đến tận dịp Tết năm 2023, cô con gái của bệnh nhân năm xưa – nay đã ngoài sáu mươi – lặn lội tìm đến thăm tôi. Câu chuyện cũ ùa về, thôi thúc một người làm nghiên cứu lâm sàng như tôi phải đi tìm câu trả lời: Tại sao mớ lá cây ngọn cỏ đơn giản ấy lại cứu được người thoát cửa tử? Và dưới góc độ khoa học hiện đại, bài thuốc này sở hữu một cấu trúc dược lý đa đích vô cùng chặt chẽ:
- Giun đất (Địa long) – “Lưỡi dao” phá huyết khối: Y học hiện đại chứng minh giun đất chứa enzyme Lumbrokinase, một chất tiêu sợi huyết cực mạnh giúp đánh tan cục máu đông đang tắc nghẽn trong mạch máu não.
- Kinh giới tuệ – Tấm khiên “chỉ huyết”: Dùng thuốc làm tan cục máu đông sẽ mang theo rủi ro xuất huyết (chảy máu ồ ạt). Kinh giới tuệ lại có tác dụng cầm máu xuất sắc. Nó được đặt cạnh giun đất như một cơ chế tự kiểm soát hoàn hảo: Đánh tan huyết khối nhưng bảo vệ thành mạch.
- Hành tươi và Gừng – Mở đường dẫn lối: Hành tươi chứa Allicin giúp chống kết tập tiểu cầu. Gừng làm ấm, chống nôn. Việc sắc chung với giấm và rượu tạo ra một dung môi cực mạnh, giúp chiết xuất hoạt chất nhanh chóng, gây giãn mạch ngoại vi, đưa thuốc ngấm thẳng vào máu để phát huy tác dụng tức thì.
- Lá cây Bùng bục – Bảo vệ tế bào thần kinh: Khi dòng máu được khơi thông trở lại, mô não sẽ đối mặt với “tổn thương do tái tưới máu” gây viêm. Các hoạt chất trong lá bùng bục có khả năng ức chế con đường viêm NF-κB, dập tắt ngay phản ứng viêm để bảo vệ các tế bào thần kinh non nớt.
Câu chuyện y nghiệp ngày ấy đi qua, để lại cho tôi một bài học sâu sắc: Tri thức dân gian và kinh nghiệm cổ truyền không hề thô sơ. Nếu được soi chiếu bằng lăng kính khoa học hiện đại, chúng chính là những báu vật vô giá của nền y học cộng đồng.
Bác sĩ Hoàng Sầm, nhà nghiên cứu và thực hành lâm sàng.
