Trong một khu phố yên bình, ai cũng có nhà của mình. Nhà xây theo quy hoạch, hàng xóm nhìn nhau, có luật, có bảo vệ, có trưởng thôn, có trật tự. Tế bào trong cơ thể cũng vậy. Mỗi tế bào biết chỗ mình ở, biết khi nào được lớn, khi nào phải dừng. Nhưng rồi có một “thằng tên là ung thư” không còn muốn sống theo khuôn khổ. Nó không chỉ muốn ở lại căn nhà cũ. Nó muốn đi xa, chiếm chỗ mới, dựng nhà mới, muốn nhiều nhà. Đó là tế bào ung thư. Và hành trình đó, y học gọi là di căn.
Người đời hay nghĩ di căn là chuyện “nhảy lên xe rồi đi”. Nhưng trong cơ thể, nó giống một cuộc chuyển nhà có kế hoạch, có người đi trước tiền trạm, có người đi chuẩn bị, có xe chở đồ, có đất đã dọn sẵn, và có đội bảo vệ đứng chờ.
1. Luôn gấp đồ vào va li: Từ người ở nhà thành kẻ lang thang
Bình thường, tế bào sống bám chặt vào nhau, như những căn nhà liền kề, tường sát tường. Chúng nối với nhau bằng những “móc neo” vô hình: E-cadherin, integrin, khung xương tế bào. Muốn đi, tế bào ung thư phải tháo móc, gỡ neo, hạ hàng rào. Nó đổi hình, từ tròn trịa, gọn gàng, thành dài, mềm, dễ luồn lách. Trong khoa học, người ta gọi bước này là EMT (di căn xuyên màng-chuyển đổi nó từ biểu mô thành trung mô). Trong đời, nó giống như bỏ tủ, bỏ giường, bỏ tài sản, chỉ mang balô lên vai. Nhẹ người thì mới đi xa được.
2. Xem bản đồ: Không chỉ có xa lộ, có muôn vàn đường nhỏ, đường tắt. Ra khỏi “nhà cũ”, nó đứng trước một mạng lưới giao thông, đường chằng chịt.
– Có đường cao tốc – mạch máu (di căn theo đường máu/ tân mạch). Chui vào đó là đi rất nhanh, rất xa. Gan, phổi, xương, não … giống như những bến xe lớn, nơi xe tải, xe khách hay dừng đón khách.
– Có đường tỉnh lộ – di căn bạch huyết.
Chậm hơn, nhiều trạm kiểm soát hơn. Mỗi hạch bạch huyết là một trạm gác. Nếu qua được, nó lại mở đường sang khu khác.
– Có đường sông – di căn theo dịch khoang cơ thể.
Ở ổ bụng, lồng ngực, tế bào có thể trôi trong dịch, như bè nứa thả theo dòng, dạt tới màng phổi, phúc mạc, buồng trứng…. tạo ra tràn dịch mang ác tính.
– Có đường dây điện ngầm – di căn theo dây thần kinh.
Một số ung thư không thích đường đông người. Nó bám theo bao thần kinh, đi âm thầm, như lần theo cáp điện dưới lòng đất, khó phát hiện.
3. Và có lúc, nó không đi một mình.
Nó đi thành nhóm. Một cụm người chuyển nhà cùng lúc thì dễ bảo vệ nhau hơn, người này tai nạn chết những người khác đi tiếp – tập thể nhỏ dễ dựng nhà mới hơn. Trong khoa học, đó là cụm tế bào lưu hành trong máu – CTC clusters.
4. Gửi người đi trước tiền trạm: Dọn đất trước khi tới, Đây là phần mà nhiều người không ngờ tới.
Khối u gốc không đợi tế bào của mình đi xa rồi mới lo chỗ ở. Nó gửi “lính tiền trạm” đi trước.
Những “cò đất thoả thuận đi sau” này là các túi tín hiệu nhỏ gọi là exosome. Chúng tới gan, phổi, xương, não …., và nói chuyện với mô ở đó. Không phải bằng lời, mà bằng protein, RNA, tín hiệu hoá học. Thông điệp đại khái là: “Đừng gắt gao quá, đừng nghiêm khắc quá, luật chả là cái đếch gì, sao phải sợ. Nới hàng rào ra. Gọi thêm mạch máu tới. Bớt lính gác miễn dịch đi.” Khoa học gọi nơi được chuẩn bị sẵn này là “tiền ổ di căn”. Trong đời, nó giống như mua đất trước, mua giấy phép xây dựng trước, đổ móng trước, để khi xe chở đồ tới, chỉ việc dựng nhà.
5. Kẹt xe: Tình cờ mà thành số phận: Khi tế bào ung thư trôi trong máu, các tế bào miễn dịch trong máu nhiều dào dạt, một số lớn tế bào ung thư đã bị các tuần tra viên miễn dịch “thịt cổ rồi” không phải lúc nào nó cũng “chủ động xuống xe được”. Nhiều khi, nó bị kẹt lại ở những mạch máu nhỏ, như xe tải mắc kẹt ở ngõ hẹp, không tiến được, không lùi được. Nếu chỗ đó đã khá thuận lợi, nó chui ra, bám vào mô, đổi lại tên, hình dạng, từ trung mô ngược biểu mô và bắt đầu xây nhà.
Nếu chỗ đó còn “lính gác miễn dịch”, còn hàng rào, nhiều tế bào sẽ chết ngay tại chỗ.
6. Tự đào mương phai dẫn nước: Không chờ ai kéo điện nước, tự làm Có những ổ ung thư không chờ mạch máu mới (tân mạch) tới. Nó tự tạo kênh dẫn máu giả, như tự đào mương phai dẫn nước về nhà mình. Trong y học, đó là vasculogenic mimicry.
7. Đường bạch mạch/ hệ bạch huyết: Ngoài mạch máu, tế bào ung thư thường đi theo hệ bạch huyết — mạng lưới dẫn dịch và tế bào miễn dịch về hạch bạch huyết. Con đường này dễ chui vào vì dòng chảy chậm và áp lực thấp. Khối u làm mọc thêm mạch bạch huyết quanh mình (nhờ các yếu tố như VEGF-C/D), rồi tế bào ung thư “mềm ra” để chui qua thành mạch. Chúng thường dừng ở hạch vùng trước, sống sót và thích nghi, sau đó mới đi tiếp theo máu đến phổi, gan, xương, não. Ý nghĩa: Hạch dương tính = đã có “trạm trung chuyển”, nguy cơ di căn xa cao hơn.
TA CHẶN NHỮNG KẺ BẤT TUÂN PHÁP LUẬT- ĐI LANG THANG Ở ĐÂU? Nếu đợi nó lên cao tốc rồi mới chặn, thường đã muộn. Chiến lược ngày nay là đánh từ lúc nó còn đang gấp đồ, manh nha ý định di căn di cư.
7.1. Chặn ý định ra đi: Giữ tế bào, giáo dục, khuyên bảo nó ở trạng thái “người ở nhà”, không cho nó thành kẻ lang thang. Trong sinh học, đó là nhắm vào những trục như TGF-β, Wnt, NF-κB, STAT3, PI3K/AKT – những “bảng chỉ đường” của quá trình “đổi lốt” biểu mô thành trung mô (EMT- di căn xuyên màng).
7.2. Chặn đường uốn mình, to thành bé, tròn thành dài để luồn lách: Không cho nó cắt hàng rào, không cho chui qua hàng rào thành mạch. Nhắm vào những “kéo cắt” phân tử như MMPs, integrin – những thứ giúp nó khoét lỗ chuồn đi ra ngoài.
7.3. Phá tiền trạm: không cho lính tiền trạm đi, Không cho “cò đất” làm việc. không cho cho gan, phổi, xương, não … không trở thành mảnh đất dễ dãi, muốn dựng nhà thì dựng. Trong khoa học, đó là ngăn tín hiệu từ exosome, giữ hệ miễn dịch ở trạng thái cảnh giác cao.
7.4. Tăng lính gác, tăng thanh tra, tuần tra miễn dịch: Tăng miễn dịch tại nơi tế bào có thể tới.
Để khi nó đặt chân xuống, đất không lành, nước không mát, không ở được lâu. Các tế bào địa phương đoàn kết xúm lại bóp chết ngay thằng lạ mới tới
7.5. Đánh vào người vẽ bản thiết kế: Không chỉ phá nhà, mà phải tìm kiến trúc sư – tế bào gốc ung thư (CSC). Nếu còn kiến trúc sư, thì dù nhà có sập, bản vẽ vẫn còn, nó sẽ xây lại – cần đánh thẳng vào tế bào gốc ung thư.
7.6 Chặn di căn đường bạch mạch: Không cho mọc “đường mới” → ức chế trục VEGF-C/VEGFR-3 (giảm tạo mạch bạch huyết quanh khối u). Không cho “chui qua hàng rào” → kìm EMT, giữ bám dính tế bào (E-cadherin). Làm hạch tỉnh táo → tăng miễn dịch tại hạch để tiêu diệt tế bào ung thư sớm.
Một câu rất đời, nhưng đúng khoa học: Di căn không phải là một chuyến đi bốc đồng ngẫu hứng. Nó là một dự án chuyển nhà có kế hoạch: có người đi trước chọn dọn đất, có xe chở đồ, có đội xây nhà, và có lực lượng bảo vệ. Muốn chặn nó, không chỉ chặn đường, mà phải làm cho mảnh đất kia không còn là nơi đáng sống, thậm chí ở đó có thể sẽ chết sớm.
Trên cơ sở những hiểu biết nôm na này, từ năm 2022 chúng tôi đã thiết kế bài thuốc chống di cư, di căn, đó là các sản phẩm Arklung Anti metastasis A-B-C, quá trình sử dụng đã thấy có những kết quả khả quan. Không ai biết ngay hết trong 1 chốc cả, hiểu biết – hành động – hiệu quả là một quá trình.
Bác sĩ Hoàng Sầm- chủ tịch Viện y học bản địa Việt Nam
Mọi phản biện của đồng nghiệp xin gửi zalo 0977356913/0913256913.
