TÓM TẮT
Chuyên luận xem xét chín dược liệu: ngải tiên, chàm mèo, cỏ chỉ thiên, cà gai leo, actisô, diệp hạ châu, chi tử, rau má và linh chi. Trọng tâm là viêm gan virus B (HBV), viêm gan do rượu, tổn thương gan do thuốc–độc chất, xơ hóa/xơ gan, gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa và ung thư gan. Dữ liệu được phân tách thành tác dụng trên hoạt chất tinh khiết, dịch chiết thực vật, động vật và bệnh nhân; không đồng nhất giảm men gan với khỏi bệnh hay ức chế virus.
Kết quả: rau má (asiatic acid) và linh chi (ganoderic acid) có thí nghiệm kháng HBV; chàm mèo chứa aurantiamide acetate/Matijin-Su là cấu trúc đã được phát triển thành dẫn xuất kháng HBV, nhưng chưa chứng minh cao chàm mèo kháng HBV. Cà gai leo có tín hiệu lâm sàng từ tóm tắt hội nghị 2024; diệp hạ châu có thử nghiệm ở bệnh nhân song chất lượng bằng chứng thấp. Actisô có tổng quan hệ thống về giảm ALT/AST, chủ yếu ở bệnh gan chuyển hóa. Cỏ chỉ thiên và rau má nổi bật ở các cơ chế bảo vệ gan/chống xơ hóa tiền lâm sàng; chi tử cần đặc biệt giám sát độc tính phụ thuộc liều [3–26].
Kết luận thực hành: không dược liệu nào trong chín loài hiện có chứng cứ đủ vững để thay thế điều trị chuẩn cho HBV, bệnh gan do rượu nặng, ngộ độc paracetamol, xơ gan hoặc ung thư gan. Các tác dụng quan sát được là nền tảng nghiên cứu, không phải chỉ định điều trị đã được thẩm định.
1. PHẠM VI, PHƯƠNG PHÁP VÀ NGUYÊN TẮC ĐÁNH GIÁ
Đây là tổng quan tường thuật có kiểm tra định danh thư mục, không phải tổng quan hệ thống PRISMA. Bản gốc 15 trang được cấu trúc lại theo bệnh sinh thay vì lặp lại từng bài báo. Ưu tiên các bài gốc có DOI/PMID, phân tích gộp, hướng dẫn chuyên ngành và dữ liệu độc tính; số liệu thiếu văn bản đầy đủ được ghi rõ là hạn chế. Thông tin “chưa tìm thấy” chỉ đúng trong phạm vi nguồn đã rà soát, không tương đương bằng chứng không tồn tại.
Quy ước: LS = lâm sàng trên bệnh nhân; ĐV = thực nghiệm động vật; TB = nuôi cấy tế bào; HH = hóa học/hoạt chất; GT = giả thuyết nghiên cứu. Các kết quả của một phân tử không tự động chứng minh hiệu quả của cao toàn phần; kết quả trên bệnh gan do hóa chất không tự động chứng minh kháng HBV; giảm ALT/AST không đồng nghĩa đảo ngược xơ gan hay giảm tử vong.
Danh pháp được đối chiếu: Solanum hainanense Hance là đồng danh của Solanum procumbens Lour.; Baphicacanthus cusia (Nees) Bremek. là đồng danh của Strobilanthes cusia (Nees) Kuntze theo cơ sở dữ liệu Kew [1,2]. Diệp hạ châu cần ghi loài Phyllanthus cụ thể; “linh chi” thương mại cần xác nhận loài Ganoderma. Chỉ so sánh các lô có mẫu lưu và bộ phận dùng rõ ràng.
2. VIÊM GAN B: TÁC DỤNG KHÁNG VIRUS PHẢI ĐƯỢC CHỨNG MINH RIÊNG
2.1. Rau má: đích HBx–cccDNA, kết quả tiền lâm sàng trực tiếp
Li và cộng sự (2024) chứng minh asiatic acid làm giảm protein HBx theo cơ chế phụ thuộc tự thực bào, giảm sự gắn HBx với vi nhiễm sắc thể cccDNA và ức chế hoạt tính phiên mã của cccDNA. Trong tế bào nhiễm HBV và mô hình chuột cccDNA tái tổ hợp, nhóm nghiên cứu ghi nhận giảm HBV RNA, HBV DNA và HBsAg. Đây là bằng chứng can thiệp vào một mắt xích quan trọng của chu trình virus, nhưng là nghiên cứu của hoạt chất tinh khiết; chưa chứng minh cao rau má đường uống đạt được nồng độ tác dụng hoặc mang lại lợi ích lâm sàng [23].
2.2. Linh chi: ganoderic acid có tín hiệu kháng HBV ở tế bào
Li và Wang (2006) báo cáo ganoderic acid 8 µg/mL trong tám ngày làm HBsAg và HBeAg còn lần lượt 20% và 44% so với đối chứng trên HepG2.2.15. Cùng công trình ghi nhận bảo vệ gan chuột với đường tiêm tĩnh mạch ở các mô hình CCl₄ và BCG/LPS. Phải tách chất tinh khiết, đường dùng thí nghiệm và cao linh chi uống: không thể suy ra hiệu quả tương đương ở bệnh nhân từ mô hình này [24].
2.3. Chàm mèo: cầu nối hóa học qua aurantiamide acetate
Zhou và cộng sự (2017) phân lập aurantiamide acetate từ rễ Baphicacanthus cusia nhưng thử nghiệm trực tiếp là virus cúm A; nghiên cứu này không đo HBV [4]. Aurantiamide acetate còn được gọi Matijin-Su/Matijing-Su; Qiu và cộng sự (2011) khảo sát các dẫn xuất tổng hợp trên HepG2.2.15: dẫn xuất 14a có IC₅₀ 0,71 µM với HBV DNA, trong điều kiện thí nghiệm của nhóm tác giả [5]. Shao và cộng sự (2025) ghi nhận 12 dẫn xuất ức chế HBV DNA (IC₅₀ 0,14–4,81 µM), dẫn xuất 13d giảm HBeAg (IC₅₀ 2,57 µM) nhưng không giảm HBsAg. Đây là dược hóa hướng đích, không phải thử nghiệm cao chàm mèo [6]. Tryptanthrin chiết từ lá chỉ được chứng minh kháng coronavirus NL63, không phải HBV [7].
2.4. Actisô: cùng hoạt chất kháng HBV, khác nguồn thử nghiệm
Luteolin và luteolin-7-O-glucoside (cynaroside) là những flavonoid có thể hiện diện trong actisô. Bai và cộng sự (2016) xác nhận luteolin ức chế sự nhân lên HBV qua ERK/HNF4α trên tế bào và chuột [19]; Cui và cộng sự (2017) xác định luteolin-7-O-glucoside từ cao xà lách, giảm HBsAg tới 77,4% trong phép thử in vitro [18]. Hai công trình này không sử dụng cao actisô. Vì vậy, tác dụng kháng HBV ở cấp độ hoạt chất tạo giả thuyết cho actisô, không chứng minh actisô điều trị được HBV.
2.5. Cà gai leo và diệp hạ châu: tín hiệu ở người, chưa đủ để kết luận
Báo cáo OP-08-01 tại hội nghị APDW 2024 mô tả nghiên cứu chia ngẫu nhiên 150 bệnh nhân HBeAg dương tính thành ba nhánh: cà gai leo 300 mg + tenofovir disoproxil fumarate (TDF) 300 mg, TDF đơn độc và cà gai leo đơn độc. Tóm tắt báo cáo nhóm phối hợp cải thiện đáp ứng ALT, HBV DNA và chuyển đảo HBeAg/anti-HBe so với TDF (p < 0,01). Đây là dữ liệu hội nghị, chưa có bảng số liệu tuyệt đối, chi tiết ngẫu nhiên hóa, che giấu phân nhóm, phân tích bỏ cuộc và an toàn để thẩm định đầy đủ. DOI 10.1111/jgh.16779 là DOI của tập các tóm tắt trình bày, không phải bài RCT toàn văn riêng lẻ [14].
Cochrane 2011 gộp 16 thử nghiệm/1.326 bệnh nhân dùng Phyllanthus: một thử nghiệm so giả dược không chứng minh lợi ích; tín hiệu bổ trợ với thuốc kháng virus có dị hợp lớn và nguy cơ sai lệch cao. Cochrane 2013 so trực tiếp với thuốc kháng virus gồm năm thử nghiệm/290 bệnh nhân, không chứng minh ưu thế đáng tin về loại bỏ HBsAg hoặc HBV DNA. Do đó chưa đủ cơ sở dùng diệp hạ châu thay thuốc kháng virus; phải định danh riêng P. amarus, P. niruri, P. urinaria… trước khi ngoại suy [20,21].
Đối với ngải tiên, cỏ chỉ thiên và chi tử, chưa xác minh được công trình gốc chứng minh chính cao dược liệu làm giảm HBV DNA/HBsAg/HBeAg trong phạm vi tài liệu dùng ở đây. Không được đổi nhãn “bảo vệ gan” thành “kháng HBV”.
3. TỔN THƯƠNG GAN DO RƯỢU: BẢO VỆ GAN KHÔNG ĐỒNG NGHĨA “GIẢI RƯỢU”
Ethanol được chuyển hóa chủ yếu ở gan qua alcohol dehydrogenase, aldehyde dehydrogenase và hệ CYP2E1. Acetaldehyde, mất cân bằng NADH/NAD⁺, stress oxy hóa, tổn thương ty thể và tín hiệu viêm góp phần gây gan nhiễm mỡ, viêm gan liên quan rượu và xơ hóa. Về mặt khoa học cần tách “giảm tổn thương trong mô hình tiếp xúc ethanol” với “tăng thải ethanol/acetaldehyde”, “giảm nồng độ cồn máu”, “cắt cơn say” hoặc “ngăn ngộ độc rượu cấp”. Chưa có chứng cứ lâm sàng đáng tin để khẳng định chín dược liệu thực hiện những tác dụng giải rượu cấp đó [28].
Ho và cộng sự (2012) dùng cao ethanol cỏ chỉ thiên trên chuột bị tổn thương gan do ethanol, quan sát cải thiện AST, ALT, ALP, triglyceride, bilirubin, tích lũy lipid và mô học gan. Đây là kết quả về bảo vệ gan khi phơi nhiễm ethanol trên chuột, không đánh giá giảm cồn máu, chuyển hóa acetaldehyde hoặc tử vong do ngộ độc rượu cấp [10]. Các nghiên cứu phối hợp có Phyllanthus niruri trong mô hình ethanol/CCl₄ cũng ghi nhận dấu hiệu bảo vệ gan, nhưng không thể quy tác dụng cho riêng một cây khi thử cả tổ hợp [30].
Hướng nghiên cứu hợp lý cho “gan do rượu” gồm đo ADH, ALDH, CYP2E1, acetaldehyde, glutathione, 4-HNE/MDA, TNF-α, mức độ thoái hóa mỡ và mô bệnh học, đồng thời theo dõi dược động học ethanol để tránh nhầm “gan đỡ tổn thương” với “rượu được đào thải nhanh”. Với bệnh gan liên quan rượu trên người, cai rượu và điều trị rối loạn sử dụng rượu là nền tảng; chế phẩm thảo dược chưa thay thế những can thiệp đó [28].
4. GAN DO THUỐC, HÓA CHẤT VÀ ĐỘC CHẤT: BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM
Ngải tiên: Nakamura và cộng sự (2008) dùng cao acetone nước 80% từ HOA Hedychium coronarium, ghi nhận bảo vệ tế bào gan chuột nguyên phát chống D-galactosamine. Hai diterpenoid coronaririn C và 15-hydroxylabda-8(17),11,13-trien-16,15-olide có hoạt tính vượt silybin trong chính phép thử đó. Nghiên cứu không thử rễ/thân rễ, không thử trên người và không xác lập hiệu quả điều trị ngộ độc thuốc [3].
Cỏ chỉ thiên: Huang và cộng sự (2013) khảo sát deoxyelephantopin 10 mg/kg ở mô hình viêm gan tối cấp LPS/D-galactosamine, ghi nhận giảm men gan, TNF-α, IL-6, MMP-9, giảm apoptosis và liên quan đến HO-1 [8]. Nghiên cứu ở Cần Thơ (2022) cho thấy một số dịch chiết Elephantopus scaber hạn chế tổn thương do CCl₄ ở chuột, giảm ALT/AST và biến đổi mô học; phép thử độc tính cấp >5.000 mg/kg không đủ để khẳng định an toàn dùng dài hạn [11].
Cà gai leo: nghiên cứu của Nguyen Phuc Thai và cộng sự (1998) dùng tên đồng danh Solanum hainanense Hance, cho chuột tiếp xúc trinitrotoluene (TNT) nhiều tuần, ghi nhận tín hiệu bảo vệ gan về sinh hóa/mô học khi cho uống dịch chuẩn bị từ cây. Đây là thí nghiệm ở động vật với độc chất nghề nghiệp, không chứng minh bảo vệ người phơi nhiễm TNT hoặc hiệu quả “thải độc” nói chung [1,13].
Diệp hạ châu: một nghiên cứu P. niruri năm 2025 ghi nhận dịch chiết ethanol/hexan cải thiện các dấu ấn viêm và stress oxy hóa trong mô hình CCl₄ ở chuột, nhưng không thay thế đánh giá độc tính dài hạn và không suy rộng cho mọi loài trong chi Phyllanthus [31]. Trên lâm sàng, ngộ độc paracetamol cần tiếp cận khẩn cấp và chỉ định N-acetylcysteine khi phù hợp; không có dược liệu nào ở đây được chứng minh thay thế thuốc giải độc đặc hiệu [29].
5. XƠ HÓA GAN, XƠ GAN: ƯU TIÊN CƠ CHẾ TẾ BÀO HÌNH SAO
Xơ hóa gan là hậu quả của tổn thương kéo dài, liên quan hoạt hóa tế bào hình sao (HSC), tăng α-SMA, collagen I/III, tín hiệu TGF-β/Smad và tái cấu trúc chất nền ngoại bào. Xơ gan còn bao gồm biến đổi cấu trúc, tăng áp cửa và suy chức năng; vì vậy chỉ giảm α-SMA hoặc collagen trên tế bào không chứng minh “chữa xơ gan”, càng không chứng minh hết cổ trướng, giảm xuất huyết tiêu hóa hay kéo dài sống.
Asiatic acid của rau má: Tang và cộng sự (2012) chứng minh giảm xơ hóa trong mô hình CCl₄ ở chuột và kìm hãm hoạt hóa HSC-T6 qua tăng Smad7, ức chế TGF-β/Smad và biểu hiện collagen. Đó là dữ liệu ĐV + TB có cơ chế tương đối rõ; chưa có thử nghiệm đủ chất lượng đánh giá lui xơ gan trên bệnh nhân [22].
Deoxyelephantopin của cỏ chỉ thiên: Gao và cộng sự (2019) ghi nhận giảm α-SMA, procollagen I, hexokinase, PFK2, GLUT4 và lactate ở HSC, đồng thời giảm hoạt hóa Hedgehog; chất hoạt hóa Hedgehog SAG đảo ngược một phần hiệu ứng. Kết quả gợi ý tái lập trình chuyển hóa HSC, nhưng chưa phải bằng chứng đảo ngược xơ gan thực sự trên người [9].
Đối với cà gai leo, chi tử, linh chi và các dược liệu còn lại, chỉ nên gọi kết quả giảm chỉ dấu viêm/xơ hóa trên mô hình là “tín hiệu chống xơ hóa tiền lâm sàng” nếu chính nghiên cứu đã đo những đích đó. Thiết kế lâm sàng phải sử dụng các điểm cuối được chấp nhận như độ cứng gan bằng đàn hồi, phân tầng xơ hóa, nguy cơ mất bù và mô học khi có chỉ định; men gan đơn độc không đủ.
6. GAN NHIỄM MỠ LIÊN QUAN CHUYỂN HÓA VÀ CÁC BỆNH GAN KHÁC
Actisô có nền tảng lâm sàng rõ nhất đối với ALT/AST và một số yếu tố chuyển hóa. Thử nghiệm mù đôi của Panahi và cộng sự (2018) ở 100 bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD; hiện thường xếp vào phạm trù MASLD theo tiêu chuẩn thích hợp) ghi nhận cải thiện một số chỉ dấu sinh hóa/chuyển hóa sau 8 tuần dùng cao lá actisô [15]. Moradi và cộng sự (2021) tổng hợp tám thử nghiệm, phát hiện giảm AST (p = 0,001) và ALT (p = 0,016), nổi bật ở nhóm NAFLD [16]. Amini và cộng sự (2022) tổng hợp bảy RCT: ALT Hedges’ g = −1,08 (KTC 95% −1,76 đến −0,40), AST = −1,02 (−1,76 đến −0,28); dị hợp giữa các thử nghiệm rất cao, do đó chưa thể xem đây là bằng chứng về giảm biến cố gan hoặc thoái lui xơ hóa [17].
Cần thận trọng với phát biểu “actisô điều trị HBV”: luteolin/cynaroside có hoạt tính HBV ở các công trình riêng nhưng chưa đánh giá chính cao actisô trên bệnh nhân HBV [18,19]. Với gan nhiễm mỡ, nên đo triglyceride, LDL-C, HbA1c, chỉ số mỡ gan MRI-PDFF khi có điều kiện và ALT/AST như chỉ báo phụ; cần theo dõi cả các chỉ số xơ hóa và biến cố dài hạn.
Ung thư biểu mô tế bào gan: các elephantopinolide từ cỏ chỉ thiên gây ngừng pha G2/M, apoptosis và thay đổi tín hiệu MAPK/AKT trên dòng HepG2/Hep3B [32]; Coronarin D từ ngải tiên cũng có dữ liệu độc tính chọn lọc đối với dòng ung thư gan [33]. Đây là nghiên cứu tiền lâm sàng, không phải bằng chứng điều trị hoặc phòng ngừa ung thư gan ở người; tác động gây chết tế bào ung thư còn phải được phân biệt với độc tính trên tế bào gan lành.
Bệnh gan ứ mật và rối loạn đường mật: cơ sở bằng chứng của chín dược liệu chưa đủ chắc để xác lập chỉ định. Riêng chi tử còn chứa geniposide/genipin có nguy cơ gây tổn thương gan, rối loạn chuyển hóa acid mật theo dữ liệu động vật; không nên quảng bá như một chất bảo vệ gan vô điều kiện [25,26,34]. Với viêm gan C, viêm gan tự miễn, bệnh Wilson và xơ gan mất bù, bản tổng quan chưa tìm được thử nghiệm lâm sàng đáng tin chứng minh hiệu quả đặc hiệu của các cao dược liệu được khảo sát.
7. AN TOÀN, ĐỘC TÍNH, DƯỢC ĐỘNG VÀ KIỂM SOÁT CHẤT LƯỢNG
Chi tử là ví dụ điển hình của hoạt chất tác động hai chiều. Phân tích gộp tiền lâm sàng của Zeng và cộng sự (2023) trên 25 nghiên cứu/479 động vật ghi nhận geniposide vừa cải thiện vừa có thể làm tăng các chỉ dấu tổn thương gan tùy liều và thời gian [26]. Ding và cộng sự (2013) báo cáo độc tính gan cấp ở chuột khi dùng geniposide liều ≥574 mg/kg; số này không phải “ngưỡng độc trên người” [25]. Nghiên cứu năm 2025 gợi ý genipin, chất chuyển hóa của geniposide, có thể tạo liên kết cộng hóa trị với protein gan [34]. Vì thế chi tử phải được ưu tiên thử độc tính hỗn hợp cao, không chỉ thử chất đơn ở liều thấp.
Linh chi có dữ liệu thực nghiệm về chống viêm/kháng HBV, nhưng LiverTox cập nhật 2024 ghi nhận những trường hợp tổn thương gan cấp nghi liên quan chế phẩm linh chi; quan hệ nhân quả trong nhiều ca chưa được xác lập chắc chắn [27]. Không nên suy diễn từ tên “linh chi” rằng các sản phẩm thương mại chứa cùng loài, cùng chất chiết hoặc cùng mức an toàn.
Với các sesquiterpene lactone của cỏ chỉ thiên, glycoalkaloid của cà gai leo, tryptanthrin/indirubin của chàm mèo và geniposide của chi tử, yêu cầu tối thiểu là định lượng hoạt chất, khảo sát độc tính liều–đáp ứng và tương tác thuốc. Dữ liệu độc tính cấp không thay thế độc tính 28–90 ngày, genotoxicity, nghiên cứu sinh sản hoặc đánh giá ở bệnh nhân có bệnh gan từ trước. Ngoài nhiễm kim loại nặng, vi sinh, thuốc bảo vệ thực vật và dung môi còn dư, cần kiểm tra tạp chất có hoạt tính được đưa vào chế phẩm mà không công bố [35].
| Dược liệu | HBV | Gan do rượu/độc chất | Xơ hóa, MASLD và lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ngải tiên | Chưa xác minh trực tiếp | TB: hoa, D-GalN [3] | Gan bảo vệ tiền lâm sàng; không ngoại suy sang rễ |
| Chàm mèo | HH: Matijin-Su; dẫn xuất TB [4–6] | Thiếu mô hình gan phù hợp | Không dùng kết quả coronavirus/cúm làm bằng chứng HBV |
| Cỏ chỉ thiên | Chưa xác minh trực tiếp | ĐV: ethanol, LPS/D-GalN, CCl₄ [8,10,11] | TB: HSC/Hedgehog [9]; HCC tiền lâm sàng |
| Cà gai leo | LS: tóm tắt hội nghị 150 ca [14] | ĐV: TNT [13] | Thiếu xác nhận lâm sàng/xơ gan, phải chuẩn hóa cao |
| Actisô | HH/TB: luteolin, cynaroside từ nguồn khác [18,19] | Không đủ chứng cứ “giải rượu” | LS: giảm ALT/AST ở nhóm bệnh gan chuyển hóa [15–17] |
| Diệp hạ châu | LS: Cochrane, chứng cứ yếu [20,21] | ĐV: CCl₄ tùy loài [31] | Định danh chính xác loài Phyllanthus |
| Chi tử | Chưa xác minh trực tiếp | ĐV: tác dụng hai chiều [25,26] | Đặc biệt giám sát geniposide/genipin |
| Rau má | ĐV + TB: asiatic acid [23] | Thiếu thử “giải rượu” trực tiếp | ĐV/TB: TGF-β/Smad, HSC [22] |
| Linh chi | TB: ganoderic acid [24] | ĐV: mô hình độc gan [24] | Ca tổn thương gan nghi liên quan chế phẩm [27] |
Chú giải: HH = bằng chứng trên hợp chất/khung cấu trúc, không phải hiệu quả của cao dược liệu. LS = có thử nghiệm hoặc báo cáo ở người; không hàm ý chất lượng cao. Mọi kết luận ở bảng chỉ áp dụng cho bệnh và dạng chế phẩm được ghi, không suy rộng sang các chỉ định khác.
9. CHƯƠNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT
Bước hóa dược: mẫu tiêu bản và mã lô; phân biệt lá, hoa, rễ, thân rễ; HPLC/UPLC-MS/MS định lượng các chất chỉ thị (asiatic acid, deoxyelephantopin, các glycoalkaloid, aurantiamide acetate, cynaroside/luteolin, ganoderic acid, geniposide); thiết lập dấu vân tay hóa học và kiểm soát biến thiên quy trình chiết.
Bước dược lý: sàng lọc độc tính tế bào trước khi đo HBV DNA, HBsAg, HBeAg, HBV RNA và cccDNA trên mô hình HBV thích hợp; cùng lúc thực hiện mô hình HSC (α-SMA, COL1A1, TGF-β/Smad, Hedgehog), mô hình rượu (CYP2E1, acetaldehyde, lipid, GSH) và mô hình độc chất theo mục tiêu. So với thuốc tham chiếu đúng đích, tính EC₅₀/CC₅₀ và chỉ số chọn lọc; kiểm tra hiệp đồng bằng Bliss/Loewe trên dữ liệu liều–đáp ứng thật, không suy diễn từ hai cơ chế khác nhau.
Bước chuyển dịch: trước khi thử ở người cần dữ liệu độc tính lặp liều, tương tác với thuốc kháng HBV và điều trị nền, dược động học của hoạt chất chuẩn hóa. Nếu thử bổ trợ HBV, so cùng một phác đồ thuốc kháng virus có hiệu lực, đo HBV DNA/HBsAg/HBeAg định lượng, ALT, biến cố bất lợi, độ cứng gan, đồng thời công bố tiêu chí chính định trước. Tuyệt đối không thay thế tenofovir/entecavir bằng cao dược liệu trong thiết kế có nguy cơ làm mất điều trị chuẩn.
10. ĐIỂM CUỐI NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG KẾT LUẬN KHÔNG ĐƯỢC VƯỢT QUÁ
10.1. Đối với viêm gan virus B
Một chất làm giảm HBsAg trong môi trường nuôi cấy không nhất thiết ngăn được tái hoạt HBV trên người. HBsAg có thể sinh ra từ cccDNA và từ các đoạn HBV DNA tích hợp vào bộ gen tế bào chủ; vì vậy phải đối chiếu đồng thời HBV DNA ngoại bào và nội bào, HBV RNA, HBeAg, HBsAg định lượng, HBcAg, dấu ấn sống còn tế bào và các phép đo cccDNA có độ đặc hiệu thích hợp. Với can thiệp làm giảm HBx hoặc hoạt tính phiên mã cccDNA, cần khảo sát khả năng phục hồi của virus sau ngừng chất thử và tác động trên nhiều kiểu gen HBV. Nếu chỉ đo HBsAg, một kết quả giảm 60–80% vẫn chưa đủ để gọi là thuốc kháng virus có khả năng thay đổi diễn tiến bệnh [18,19,23].
Trong thử nghiệm lâm sàng bổ trợ, lợi ích được đánh giá theo tỷ lệ ức chế tải lượng virus, đáp ứng hóa sinh, chuyển đổi HBeAg nếu phù hợp, mức giảm HBsAg định lượng và an toàn khi phối hợp thuốc nền. Muốn tuyên bố giảm biến chứng, cần nghiên cứu đủ dài với điểm cuối xơ gan mất bù, ung thư gan, ghép gan và tử vong; một chỉ số ALT giảm trong vài tuần không có giá trị thay thế các tiêu chí đó. Các bệnh nhân có xơ gan vẫn có thể có ALT bình thường hoặc tăng nhẹ dù bệnh tiến triển, vì vậy không thể dùng xét nghiệm men gan làm tiêu chuẩn độc nhất để chứng minh hiệu quả.
10.2. Đối với rượu, độc chất và phục hồi gan
Khái niệm “giải độc” cần định nghĩa trước: giảm phơi nhiễm với chất độc, tăng chuyển hóa chất độc thành sản phẩm ít độc hơn, thúc đẩy bài tiết, trung hòa chất chuyển hóa phản ứng hoặc làm giảm tổn thương do chất độc. Năm cơ chế này không giống nhau. Ví dụ, một cao làm giảm lipid peroxidation và hoại tử sau phơi nhiễm ethanol có thể có tác dụng chống tổn thương, nhưng chưa làm tăng được tốc độ phân hủy ethanol, càng không bảo đảm an toàn khi tiếp tục uống rượu. Trong ngộ độc cấp, nhất là ethanol nặng hoặc paracetamol, trì hoãn hỗ trợ hô hấp, hồi sức hoặc thuốc giải độc đặc hiệu để dùng thảo dược có thể gây hại [28,29].
CCl₄, D-galactosamine, LPS/D-GalN, TNT và paracetamol là những mô hình khác nhau. CCl₄ gây tổn thương thông qua các gốc tự do sinh ra khi hoạt hóa CYP; LPS/D-GalN thúc đẩy phản ứng viêm nặng; paracetamol liều độc tạo NAPQI và làm cạn dự trữ glutathione; TNT thuộc nhóm độc chất nghề nghiệp. Kết quả bảo vệ trên một mô hình chỉ có giá trị đối với cơ chế được kiểm nghiệm và phải được tái lập trên các mô hình khác trước khi hình thành khẳng định bảo vệ gan rộng. Các thí nghiệm đối chứng dương phải dùng biện pháp chuẩn đúng cơ chế, không lựa chọn một loại thuốc tham chiếu duy nhất cho tất cả trường hợp.
10.3. Đối với xơ hóa, xơ gan và bệnh gan chuyển hóa
Xơ hóa sớm là một đáp ứng có khả năng biến đổi theo nguyên nhân; xơ gan tiến triển bao gồm cấu trúc nốt tái tạo, biến đổi mạch máu và tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Một cao làm giảm α-SMA/COL1A1 sau 48 giờ nuôi cấy HSC chưa chứng minh khả năng phục hồi mạch máu hay dự phòng xuất huyết do giãn tĩnh mạch thực quản. Với MASLD/MASH, cải thiện men gan và lipid máu là kết quả cần ghi nhận nhưng không đồng nghĩa khỏi viêm gan nhiễm mỡ hoặc giảm xơ hóa. Việc thiết kế thử nghiệm phải phân tầng nguy cơ nền, cân nhắc thuốc đang dùng, thay đổi cân nặng, ăn uống, lượng rượu và vận động, vì những yếu tố này tự chúng có thể thay đổi ALT/AST rất mạnh [15–17].
Tổ hợp chín dược liệu là một giả thuyết nghiên cứu chứ chưa phải công thức tối ưu. Nếu mỗi cao có cơ chế, đường hấp thu và khoảng liều khác nhau, phối hợp có thể dẫn đến đối kháng, thay đổi độ hòa tan hoặc tăng độc tính. Cách làm thận trọng là lập nền hóa học và kiểm tra từng cao, chọn hai hoặc ba thành phần bổ trợ có dữ liệu mạnh nhất, rồi thử ma trận liều–đáp ứng và xác nhận trên mô hình bệnh. Chỉ khi sản phẩm phối hợp đã được thử nghiệm riêng mới có thể nói đến hiệu quả của chính sản phẩm đó.
KẾT LUẬN
Các dược liệu tạo nên những “trục nghiên cứu” có giá trị khác nhau: asiatic acid của rau má nhắm vào HBx–cccDNA và TGF-β/Smad; cỏ chỉ thiên gợi ý bảo vệ gan trước rượu/độc chất và điều hòa HSC; actisô có tín hiệu lâm sàng với men gan và chuyển hóa; chàm mèo cung cấp cấu trúc dược hóa kháng HBV; cà gai leo có báo cáo lâm sàng bước đầu; diệp hạ châu nhắc chúng ta về giới hạn của các thử nghiệm nhỏ; linh chi và chi tử đặt ra yêu cầu cảnh giác độc tính. Giá trị khoa học chỉ hình thành khi đúng loài, đúng bộ phận, đúng hoạt chất, đúng mô hình và đúng điểm cuối. Không một kết quả đơn lẻ nào đủ chứng minh “giải độc gan toàn diện”.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Royal Botanic Gardens, Kew. Solanum procumbens Lour.; synonym Solanum hainanense Hance. POWO. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:820583-1
[2] Royal Botanic Gardens, Kew. Strobilanthes cusia (Nees) Kuntze; synonym Baphicacanthus cusia. POWO. https://powo.science.kew.org/taxon/55627-1
[3] Nakamura S, et al. Medicinal flowers XXIV: Hedychium coronarium. Chem Pharm Bull. 2008;56:1704–1709. DOI 10.1248/cpb.56.1704; PMID 19043243.
[4] Zhou B, et al. Aurantiamide acetate from Baphicacanthus cusia root… J Ethnopharmacol. 2017;199:60–67. DOI 10.1016/j.jep.2017.01.038; PMID 28119097.
[5] Qiu J, et al. Synthesis and biological evaluation of Matijing-Su derivatives as potent anti-HBV agents. Bioorg Med Chem. 2011;19:5352–5360. DOI 10.1016/j.bmc.2011.08.001; PMID 21872478.
[6] Shao X, et al. Novel trifluoromethylated dipeptide mimetics of Matijin-Su as anti-HBV agents. Chem Biodivers. 2025;22:e202402061. DOI 10.1002/cbdv.202402061; PMID 39714596.
[7] Tsai YC, et al. Antiviral action of tryptanthrin isolated from Strobilanthes cusia leaf against human coronavirus NL63. Biomolecules. 2020;10:366. DOI 10.3390/biom10030366; PMID 32120929.
[8] Huang CC, et al. Deoxyelephantopin against fulminant hepatitis. J Nutr Biochem. 2013;24:516–530. DOI 10.1016/j.jnutbio.2012.01.013; PMID 22748804.
[9] Gao W, et al. Deoxyelephantopin suppresses hepatic stellate cells activation via hedgehog pathway. Biochem Biophys Res Commun. 2019;516:1222–1228. DOI 10.1016/j.bbrc.2019.07.015; PMID 31296386.
[10] Ho WY, et al. Hepatoprotective activity of Elephantopus scaber on alcohol-induced liver damage in mice. Evid Based Complement Alternat Med. 2012:417953. DOI 10.1155/2012/417953; PMID 22973401.
[11] Nguyen TH Phuc, Phan T Dat. A study on antibacterial, antioxidant, and hepatoprotective efficacy of Elephantopus scaber L. Sains Malaysiana. 2022;51:4031–4041. DOI 10.17576/jsm-2022-5112-13.
[12] Dinh VH, et al. Elephantopus scaber L.: phytochemistry, pharmacology, nanoformulation, and synthetic modification. Nat Prod Res. 2026. DOI 10.1080/14786419.2026.2674723; PMID 42160537.
[13] Nguyen Phuc Thai, et al. Protective efficacy of Solanum hainanense Hance during trinitrotoluene hepatotoxicity in mice. J Occup Health. 1998;40:276–278. DOI 10.1539/joh.40.276.
[14] Le Thi Thu Hien, et al. Effectiveness of Solanum procumbens combined with tenofovir disoproxil fumarate in chronic hepatitis B. OP-08-01, APDW 2024; J Gastroenterol Hepatol. DOI 10.1111/jgh.16779 (DOI tập tóm tắt hội nghị).
[15] Panahi Y, et al. Efficacy of artichoke leaf extract in NAFLD: double-blind RCT. Phytother Res. 2018;32:1382–1387. DOI 10.1002/ptr.6073; PMID 29520889.
[16] Moradi S, et al. The effects of Cynara scolymus L. supplementation on liver enzymes: systematic review and meta-analysis. Int J Clin Pract. 2021;75:e14726. DOI 10.1111/ijcp.14726; PMID 34383355.
[17] Amini MR, et al. Effects of Artichoke Supplementation on Liver Enzymes: systematic review/meta-analysis. Clin Nutr Res. 2022;11:228–239. DOI 10.7762/cnr.2022.11.3.228; PMID 35949559.
[18] Cui XX, et al. Luteolin-7-O-glucoside in lettuce extract inhibits HBsAg and viral replication in vitro. Front Microbiol. 2017;8:2425. DOI 10.3389/fmicb.2017.02425; PMID 29270164.
[19] Bai L, et al. Luteolin inhibits HBV replication through ERK-mediated HNF4α down-regulation. Mol Pharm. 2016;13:568–577. DOI 10.1021/acs.molpharmaceut.5b00789; PMID 26656210.
[20] Xia Y, et al. Phyllanthus species for chronic hepatitis B virus infection. Cochrane Database Syst Rev. 2011;CD008960. DOI 10.1002/14651858.CD008960.pub2; PMID 21491412.
[21] Xia Y, et al. Phyllanthus species versus antiviral drugs for chronic hepatitis B. Cochrane Database Syst Rev. 2013;CD009004. DOI 10.1002/14651858.CD009004.pub2; PMID 23633363.
[22] Tang LX, et al. Asiatic acid inhibits liver fibrosis by blocking TGF-β/Smad signaling. PLoS One. 2012;7:e31350. DOI 10.1371/journal.pone.0031350; PMID 22363627.
[23] Li R, et al. Asiatic acid inhibits HBV cccDNA transcription by promoting HBx degradation. Virol J. 2024;21:268. DOI 10.1186/s12985-024-02535-3; PMID 39468627.
[24] Li YQ, Wang SF. Anti-hepatitis B activities of ganoderic acid from Ganoderma lucidum. Biotechnol Lett. 2006;28:837–841. DOI 10.1007/s10529-006-9007-9; PMID 16786250.
[25] Ding Y, et al. Potential hepatotoxicity of geniposide in Gardenia jasminoides. Nat Prod Res. 2013;27:929–933. DOI 10.1080/14786419.2012.673604; PMID 22456001.
[26] Zeng X, et al. Bidirectional effects of geniposide in liver injury: preclinical meta-analysis. J Ethnopharmacol. 2023. DOI 10.1016/j.jep.2023.117061; PMID 37598771.
[27] NIH/NIDDK. Lingzhi, Reishi. LiverTox. Updated 05 Oct 2024. NCBI Bookshelf NBK609014; PMID 39527685.
[28] Jophlin LL, et al. ACG Clinical Guideline: Alcohol-Associated Liver Disease. Am J Gastroenterol. 2024;119:30–54. DOI 10.14309/ajg.0000000000002572; PMID 38174913.
[29] Dart RC, et al. Management of Acetaminophen Poisoning in the US and Canada: Consensus Statement. JAMA Netw Open. 2023;6:e2327739. DOI 10.1001/jamanetworkopen.2023.27739; PMID 37552484.
[30] Dey D, et al. Hepatoprotective activity of BV-7310 (contains Phyllanthus niruri) in ethanol/CCl₄ liver models. Evid Based Complement Alternat Med. 2020:6428906. DOI 10.1155/2020/6428906; PMID 32308713.
[31] Arshad F, et al. Hepatoprotective potential of Phyllanthus niruri extracts against CCl₄-induced liver injury in rats. Chem Biodivers. 2025;22:e202500691. DOI 10.1002/cbdv.202500691; PMID 40460299.
[32] Bai M, et al. Elephantopinolide A–P from Elephantopus scaber in hepatocellular carcinoma cells. Eur J Med Chem. 2020;198:112362. DOI 10.1016/j.ejmech.2020.112362; PMID 32371334.
[33] Lin HW, et al. Coronarin D induces apoptotic cell death through JNK in human hepatocellular carcinoma. Environ Toxicol. 2018;33:946–954. DOI 10.1002/tox.22579; PMID 29968959.
[34] Covalent binding of geniposide metabolites to hepatic proteins: a potential mechanism for its hepatotoxicity. Chem Biol Interact. 2025. DOI 10.1016/j.cbi.2025.111411; PMID 39914502.
[35] Botanical-induced toxicity: Liver injury and botanical-drug interactions. Regul Toxicol Pharmacol. 2024. DOI 10.1016/j.yrtph.2024.105708; PMID 39304112.
Ghi chú thư mục: DOI/PMID là định danh kiểm chứng của từng công trình; DOI của hội nghị chỉ nhận diện tuyển tập tóm tắt, không phải toàn văn riêng. Kết quả nghiên cứu không thể dùng để chứng thực sản phẩm thương mại khi chưa có thử nghiệm chính sản phẩm đó.
