Năm 2012, tôi dẫn một đoàn du lịch Y học Bản địa sang Thái Lan trong một tuần. Đến tỉnh Ubon, tối ấy cả đoàn rủ nhau đi chơi, riêng trưởng đoàn lại nằm lại khách sạn vì… đau răng.
Dân gian có câu: “Thứ nhất đau mắt, thứ nhì nhức răng.” Quả thật, răng đã đau thì cảnh đẹp cũng hóa vô duyên. Quanh khách sạn lại chẳng thấy hiệu thuốc nhỏ lẻ như ở Việt Nam; thuốc ở Thái Lan thường bán trong các trung tâm thương mại.
Đang đứng ngoài lan can, tôi bỗng nhìn thấy một người bạn quen thuộc: lược vàng, còn gọi lan vòi – Callisia fragrans (Lindl.) Woodson. Nghĩ bụng có thuốc ngay trước mắt, tôi hái một lá, nhai rồi ngậm vào bên răng đau.
Ngày ấy tôi chỉ ghi nhận như một kinh nghiệm thú vị. Nhưng nhìn bằng sinh dược học phân tử hôm nay, câu chuyện trở nên hấp dẫn hơn nhiều. Lược vàng chứa nhiều acid phenolic và flavonoid như acid chlorogenic, acid rosmarinic, rutin, farrerol và các glycosid luteolin. Những hợp chất này có khả năng tác động lên các đường truyền tín hiệu viêm, làm giảm những chất trung gian như IL-6, IL-8, đồng thời có hoạt tính kháng khuẩn.
Chưa đầy ba phút, cơn đau dịu xuống rồi hết hẳn.
Điều đó có thể giải thích vì sao một chiếc lá tưởng rất bình thường lại tác động nhanh lên vùng răng–lợi đang đau. Đặc
biệt, hiệu quả xuất hiện chỉ trong vài phút khiến tôi cho rằng lược vàng còn đáng được nghiên cứu sâu về cơ chế giảm đau tại chỗ, bên cạnh tác dụng chống viêm.
Bốn năm sau, năm 2016, tôi lại gặp một câu chuyện khác.
Ở vùng núi Tả Phìn Hồ có rất nhiều gừng trắng – Hedychium coronarium J.Koenig, người địa phương gọi là cây xẹ. Cây mọc khỏe, lan rất nhanh, đến mức ngành nông nghiệp nhiều nơi coi là cây xâm thực. Nhưng hoa của nó trắng, thơm đặc biệt; ở phương Tây còn được khai thác hương thơm cho ngành nước hoa cao cấp.
Một hôm tôi vừa đưa về một số củ gừng trắng tươi, một phụ nữ trung niên người miền núi nhìn thấy liền nói:
“Ô, cây này giảm cân đấy, cho em xin năm cân!” Tôi cho chị 5 kg và dặn: mỗi ngày lấy khoảng 50 gam củ tươi đun nước uống, dùng trong 100 ngày. Ba tháng sau chị báo lại: giảm khoảng 4,5 kg, người khỏe hơn, uống dễ, không thấy mệt.
Điều thú vị là gừng trắng giàu nhóm diterpen kiểu labdane, nổi bật có các coronarin. Những chất này đang được nghiên cứu về khả năng điều hòa viêm, chống oxy hóa và tác động lên chuyển hóa glucose–lipid. Như vậy, kinh nghiệm “uống cây xẹ để giảm cân” của người miền núi có thể ẩn phía sau cả một câu chuyện về chuyển hóa năng lượng, mô mỡ và tín hiệu phân tử.
Hai lần tình cờ, hai cây thuốc mọc rất gần con người: một cây làm tôi hết đau răng giữa đêm ở Ubon, một cây được người miền núi dùng để giảm cân.
Có lẽ đã đến lúc lược vàng cần được nghiên cứu thành thuốc giảm đau tại chỗ, còn gừng trắng cần được nghiên cứu bài bản như một nguồn dược liệu phát triển thuốc hỗ trợ giảm cân.
Cây cỏ quanh ta không hề đơn giản. Điều còn thiếu đôi khi chỉ là một câu hỏi khoa học đủ sâu để biến kinh nghiệm dân gian thành dược học hiện đại.
Bác sĩ Hoàng Sầm
