Trong ung thư học hiện đại, có một khái niệm rất quan trọng nhưng ít được người bệnh biết đến, đó là vi di căn (micrometastasis). Hiểu đúng khái niệm này giúp giải thích một hiện tượng mà nhiều bệnh nhân và cả người thân thường thắc mắc: vì sao khối u đã được phẫu thuật cắt bỏ, kết quả chụp chiếu cho thấy “sạch”, nhưng vài năm sau ung thư vẫn có thể tái phát và đã di căn một nơi xa.
Vi di căn xảy ra rất sớm, từ khi khối u còn chưa hiện nguyên hình – nó là những cụm tế bào ung thư đã rời khỏi khối u nguyên phát (primary tumor) và di chuyển đến một cơ quan khác trong cơ thể, bám dính ở đó – nhưng kích thước của chúng quá nhỏ nên các phương tiện chẩn đoán hình ảnh thông thường không thể phát hiện được. Những kỹ thuật như CT (Computed Tomography), MRI (Magnetic Resonance Imaging) hay PET scan (Positron Emission Tomography) chỉ có thể nhận ra những khối u có kích thước tương đối lớn. Trong khi đó, ổ vi di căn thường có kích thước nhỏ 0,5mm – 2 mm, thậm chí chỉ là một vài cụm tế bào ung thư nằm rải rác trong mô.
Chính vì quá nhỏ, các ổ vi di căn thường chỉ có thể phát hiện bằng những phương pháp nhạy hơn như giải phẫu bệnh (histopathology), miễn dịch hóa mô (IHC – Immunohistochemistry), PCR tìm DNA ung thư (Polymerase Chain Reaction) hoặc thông qua sinh thiết hạch gác (sentinel lymph node biopsy).
- Trong sinh học ung thư: quá trình di căn thường được hình dung qua ba mức độ khác nhau. Ở giai đoạn sớm nhất là tế bào ung thư lưu hành (CTC – Circulating Tumor Cells). Đây là những tế bào đã rời khỏi khối u nguyên phát và đang trôi lênh đênh trong dòng máu hoặc hệ bạch huyết, hoặc khoang dịch tự nhiên hoặc đang bò trườn theo dây thần kinh – nhưng chưa bám vào bất kỳ cơ quan nào. Có thể hình dung chúng giống như những “hạt giống” đang trôi tự do trong cơ thể.
- Giai đoạn tiếp theo là vi di căn (micrometastasis): Lúc này, tế bào ung thư đã bám vào một cơ quan mới và bắt đầu tồn tại tại đó, nhưng số lượng còn quá ít để tạo thành khối u rõ rệt. Khi các tế bào này tiếp tục tăng sinh, chúng dần hình thành di căn đại thể (macrometastasis), tức là khối u di căn có kích thước đủ lớn để nhìn thấy trên CT hoặc MRI.
Điều đáng chú ý là vi di căn thường tồn tại trong cơ thể mà không gây ra bất kỳ dấu hiệu nào trong thời gian dài. Một bệnh nhân có thể chụp CT hoàn toàn bình thường, các xét nghiệm máu cũng không có bất thường rõ rệt, nhưng trong cơ thể vẫn có thể tồn tại rất nhiều ổ vi di căn nhỏ. Chính những ổ nhỏ bé này có thể trở thành nguồn gốc của các khối u di căn trong tương lai.
Điều này giúp giải thích vì sao ung thư đôi khi có thể tái phát sau nhiều năm. Chẳng hạn, một bệnh nhân ung thư vú được phẫu thuật cắt bỏ hoàn toàn khối u và kết quả chụp chiếu sau mổ không phát hiện thêm tổn thương nào. Tuy nhiên, vài năm sau bệnh nhân lại xuất hiện di căn xương. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân là vì những ổ vi di căn đã tồn tại từ trước khi phẫu thuật, nhưng quá nhỏ nên không thể phát hiện được.
Một đặc điểm quan trọng của các ổ vi di căn là chúng thường tồn tại trong trạng thái gọi là khối u ngủ (tumor dormancy). Ở trạng thái này, tế bào ung thư tăng sinh rất chậm hoặc gần như không tăng sinh. Chúng có thể tránh được sự tấn công của hệ miễn dịch, lừa được thân chủ cho rằng mình đã khỏi và cũng có khả năng chịu đựng nhiều phương pháp điều trị như hóa trị hoặc xạ trị. Những tế bào này có thể “ngủ yên” trong nhiều năm trước khi bắt đầu phát triển trở lại.
Các nghiên cứu gần đây cho thấy những tế bào có khả năng tạo ra vi di căn thường thuộc hai nhóm đặc biệt. Một là tế bào gốc ung thư (CSC – Cancer Stem Cells), tức là những tế bào có khả năng tự tái tạo và sinh ra nhiều thế hệ tế bào ung thư mới. Nhóm thứ hai là các tế bào ở trạng thái chuyển dạng biểu mô – trung mô (EMT – Epithelial–Mesenchymal Transition) hoặc dạng lai của quá trình này (hybrid EMT). Những tế bào này có khả năng di chuyển mạnh, sống bền và thường kháng với nhiều loại thuốc điều trị.
Sự tồn tại của vi di căn là lý do vì sao điều trị ung thư hiện đại không chỉ tập trung vào khối u nguyên phát. Ngoài phẫu thuật hoặc xạ trị tại chỗ, nhiều bệnh nhân còn cần các phương pháp điều trị toàn thân như hóa trị bổ trợ (adjuvant chemotherapy), liệu pháp miễn dịch (immunotherapy) hoặc điều trị duy trì (maintenance therapy). Mục tiêu của những phương pháp này là tiêu diệt các tế bào ung thư đã lan ra khắp cơ thể nhưng chưa hình thành khối u rõ rệt.
Từ góc nhìn này, có thể rút ra một nhận xét rất quan trọng: Trong nhiều trường hợp, bệnh nhân ung thư không tử vong vì khối u nguyên phát mà chúng ta nhìn thấy trên phim chụp. Khối u đó có thể được phẫu thuật cắt bỏ, xạ trị hoặc thu nhỏ bằng hóa trị. Tuy nhiên, những ổ vi di căn vô hình mới là yếu tố quyết định diễn tiến lâu dài của bệnh.
Chúng hình thành những ổ vi di căn nhỏ đến mức không thể phát hiện bằng các phương tiện chẩn đoán hiện nay. Những ổ này có thể ngủ yên trong nhiều năm trước khi phát triển thành các khối u di căn thực sự.
Vì vậy, có thể hình dung ung thư giống như một tảng băng trôi. Khối u nguyên phát mà chúng ta nhìn thấy chỉ là phần nổi. Phần chìm của tảng băng – những ổ vi di căn rải rác trong cơ thể – mới là yếu tố quyết định sinh tử của bệnh.
Tuy nhiên, cũng cần hiểu rằng không phải mọi vi di căn đều trở thành di căn thực sự. Nhiều ổ vi di căn có thể bị hệ miễn dịch tiêu diệt, hoặc không phát triển được do môi trường mô không phù hợp. Đây chính là lý do vì sao có người sau điều trị ung thư có thể sống khỏe mạnh suốt đời, trong khi người khác lại gặp tái phát sau một thời gian.
Hiểu rõ vai trò của vi di căn giúp chúng ta nhìn nhận ung thư một cách toàn diện hơn: ung thư không chỉ là bệnh của một khối u đơn lẻ, mà là bệnh của cả một hệ thống tế bào ung thư có thể lan rộng trong cơ thể ngay từ những giai đoạn rất sớm.
Chính sự tồn tại của những ổ vi di căn là lý do vì sao sau khi điều trị khối u nguyên phát, bệnh nhân ung thư vẫn cần tiếp tục các giai đoạn điều trị củng cố (consolidation therapy) và điều trị duy trì (maintenance therapy). Mục tiêu của các giai đoạn này không phải là làm nhỏ khối u nữa, mà là tiêu diệt hoặc kìm hãm những tế bào ung thư còn sót lại trong cơ thể, đặc biệt là các ổ vi di căn chưa thể phát hiện bằng hình ảnh học.
Đây cũng là nguyên nhân vì sao trong nhiều phác đồ điều trị ung thư hiện nay, bệnh nhân thường được theo dõi và kiểm soát bệnh trong thời gian dài, thường kéo dài từ ba đến năm năm, thậm chí lâu hơn. Khoảng thời gian này được xem như một giai đoạn quan trọng để ngăn chặn các ổ vi di căn đang “ngủ” trong cơ thể có cơ hội phát triển trở lại thành các khối u mới.
Nói một cách dễ hiểu, sau khi khối u chính đã được xử lý, cuộc chiến với ung thư thực chất chưa hoàn toàn kết thúc. Phần việc còn lại là kiểm soát những tế bào ung thư nhỏ bé, âm thầm nhưng rất bền bỉ, để chúng không có cơ hội thức dậy và phát triển trở lại. Việc điều trị củng cố, điều trị duy trì và theo dõi lâu dài đóng vai trò quyết định trong việc giảm nguy cơ tái phát và giúp người bệnh đạt được sự ổn định lâu dài.
