Hạt gấc – nguồn dược liệu tiềm năng trong điều trị ung thư.
Cây gấc quen thuộc trong bữa ăn người Việt, nhưng ít ai biết hạt gấc lại ẩn chứa một kho tàng hoạt chất sinh học. Trong Đông y, hạt gấc (mộc miết tử) được xem là vị thuốc có tác dụng tiêu viêm, hoạt huyết, giảm sưng đau. Những năm gần đây, giới khoa học hiện đại bắt đầu quan tâm đến khả năng chống ung thư của hạt gấc.
Các nghiên cứu tại Thái Lan, Việt Nam và Nhật Bản cho thấy chiết xuất từ hạt gấc có thể ức chế sự tăng sinh của nhiều dòng tế bào ung thư, bao gồm vú (MDA-MB-231, MCF-7), da (melanoma), phổi (A549) và đại tràng (HCT-116, SW480).
Phân đoạn ethyl-acetat của hạt (ký hiệu ESMC2) thể hiện hiệu lực tốt nhất, IC₅₀ khoảng 35 µg/mL trên dòng MDA-MB-231 – một kết quả đáng chú ý trong nhóm chiết xuất tự nhiên. Trong khi đó, chiết nước hạt ức chế các dòng tế bào melanoma ác tính với IC₅₀ 50–80 µg/mL, chọn lọc hơn tế bào thường.
Các thí nghiệm cơ chế đã hé lộ rằng chiết hạt gấc kích hoạt con đường apoptosis nội sinh: tăng biểu hiện p53, Bax, Bak, giảm Bcl-2, Mcl-1, đồng thời ức chế các kinase AKT, ERK, JNK. Ở tế bào ung thư da, chiết hạt gấc làm giảm hoạt tính của NF-κB và BRAF/MEK/ERK, những trục tín hiệu quan trọng thúc đẩy sự sống sót của tế bào ung thư. Đáng chú ý, trên mô hình chuột cấy tế bào ung thư vú, tiêm trong phúc mạc chiết hạt gấc giúp giảm rõ rệt kích thước khối u mà không gây độc gan, thận.
Ngoài các hợp chất polyphenol, protein MCoTI-I/II trong hạt gấc – thuộc nhóm cyclotide (cystine-knot peptide) – là khung phân tử cực bền được nhiều nhóm nghiên cứu quốc tế dùng để “gắn” thêm trình tự chống ung thư. Nhờ cấu trúc vòng, MCoTI có thể vượt qua men tiêu hóa và huyết thanh, mở ra hướng phát triển peptid thế hệ mới vừa an toàn, vừa đặc hiệu.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng toàn bộ kết quả hiện chỉ dừng ở mức tiền lâm sàng. Dù cho thấy tác dụng ức chế đáng kể trên tế bào ung thư trong ống nghiệm, chưa có bằng chứng lâm sàng chứng minh hạt gấc hay chiết hạt có thể điều trị ung thư ở người. Hơn nữa, hạt gấc chứa một số thành phần có độc tính đường tiêu hóa khi dùng liều cao hoặc sai cách.
Vì vậy, trong khi chờ đợi các nghiên cứu lâm sàng, hạt gấc nên được xem là nguyên liệu nghiên cứu dược học quý hơn là “thuốc chữa ung thư” dân gian. Việc khai thác các hoạt chất chọn lọc, tinh sạch và bào chế đúng chuẩn có thể giúp nâng tầm giá trị của cây gấc Việt Nam, vừa bảo tồn nguồn gen bản địa, vừa đóng góp cho y học hiện đại.
Hoàng Sầm, Viện Y học bản địa Việt Nam
